نگـاه · نامه‌هایی دور از هیاهو نامه هجدهم

نامه هجدهم

الگوریتم

ما یکدیگر را دنبال نمی‌کردیم

نامه‌ای به الگوریتم

الگوریتم عزیزم؛

نمی‌دانم تو برای غیبت هم عددی در نظر گرفته‌ای یا نه. برای حضور که داری. می‌دانی آخرین بار چه زمانی آنلاین بوده‌ایم، چند دقیقه روی تصویری مکث کرده‌ایم، چه کسی را جست و جو کرده‌ایم یا چه کسی ما را جست و جو کرده و از کنار نام چه کسی گذشته‌ایم. حتی وقتی کاری نمی‌کنیم، چیزی از ما باقی می‌ماند که می‌توانی اندازه‌اش بگیری. اما نمی‌دانم با آدم‌هایی که در زندگی یکدیگر نبوده‌اند چه می‌کنی. برای بیست سال ندیدن کسی چه عددی می‌گذاری؟ برای نداشتن حتی یک خاطره مشترک چه نشانه‌ای ثبت می‌کنی؟

شاید هیچ. شاید غیبت، تا وقتی کسی آن را به داده تبدیل نکرده، برای تو اصلاً وجود ندارد.

دو سال پیش، پیامی در میان درخواست‌های اینستاگرامم ظاهر شد. از آن پیام‌هایی که می‌توانند روزها همان‌جا بمانند، کنار تبلیغ‌ها، سلام‌های بی‌مقدمه و درخواست‌های آدم‌هایی که نمی‌شناسیم. تفاوتش با بقیه در ظاهر نبود. همان مستطیل کوچک بود، همان نام، همان امکان پذیرفتن یا نپذیرفتن.

یادم مانده که انگشتم روی صفحه مکث کرد. آن‌قدر نزدیک به نام بود که با یک حرکت کوچک می‌توانستم پیام را باز کنم. اما برای چند لحظه هیچ کاری نکردم. نور سرد صفحه روی بند انگشتانم افتاده بود وصدای معمولیِ اطرافم ادامه داشت. هیچ اتفاقی در اتاق نیفتاده بود. چیزی نشکسته بود، کسی وارد نشده بود، حتی تلفن در دستم سنگین‌تر نشده بود. فقط ناگهان متوجه شدم دارم به نامی نگاه می‌کنم که نمی‌دانم باید آن را آشنا بخوانم یا غریبه. صفحه را یک بار خاموش کردم. تصویر محو شد وصورتم برای لحظه‌ای در شیشه سیاه تلفن پیدا شد. عجیب بود که برای دیدن چهره خودم نیازی به جست‌وجو نداشتم، اما برای فهمیدن نسبت خودم با آن نام، هیچ تصویری کافی نبود.

نمی‌خواهم بگویم چه کسی نوشته بود. بعضی نسبت‌ها را همین که نام ببری، دیگران خیال می‌کنند می‌دانند باید چه احساسی داشته باشی. برایت دلسوزی می‌کنند، از بخشیدن می‌گویند، از فرصت دوباره، از اینکه زندگی کوتاه است. انگار گذشته چیزی شبیه یک سوءتفاهم طولانی بوده که حالا می‌شود با چند جمله برطرفش کرد. اما بعضی غیبت‌ها سوءتفاهم نیستند. شکل زندگی‌اند. آدم با آن‌ها بزرگ می‌شود. جای خالی‌شان را در تعریف خودش از جهان جا می‌دهد، بی‌آنکه هر روز به آن فکر کند. یاد می‌گیرد بعضی سؤال‌ها را نپرسد، بعضی شباهت‌ها را نداند، بعضی داستان‌ها را از زبان دیگران بشنود و سرانجام به جایی برسد که دیگر مطمئن نباشد دلش می‌خواهد پاسخ‌ها را بداند یا نه. تو احتمالاً چیزی از این‌ها نمی‌فهمی. برای تو دو حساب کاربری وجود دارد؛ دو نام، دو تصویر، شاید چند نشانه مشترک. فاصله میانشان را می‌شود با یک درخواست پیام از میان برداشت. اگر یکی بنویسد ودیگری پاسخ بدهد، ارتباط برقرار شده است.

چه عبارت عجیبی: «ارتباط برقرار شد.» ما آدم‌ها هم از این عبارت استفاده می‌کنیم. می‌گوییم بعد از سال‌ها ارتباط برقرار کردیم، انگار ارتباط چیزی شبیه اتصال دو سیم باشد. انگار کافی باشد دو سرِ جدا افتاده را به هم برسانیم تا جریان دوباره از آن‌ها عبور کند. اما اگر یکی از آن دو سر، تمام این سال‌ها اصلاً نمی‌دانسته سر دیگر چه شکلی است، چه؟

اگر چیزی برای از سر گرفتن وجود نداشته باشد؟ من به آدم‌هایی فکر می‌کنم که سال‌هاست در فهرست دنبال‌شوندگانم هستند و هیچ وقت ندیدمشان. از صبحانه‌شان خبر دارم، از سفرهایشان، از رنگ دیوار خانه‌شان، از بیماری گربه‌شان. می‌دانم کدام کتاب را نیمه‌کاره رها کرده‌اند و چه آهنگی را برای تولدشان انتخاب کرده‌اند. گاهی حتی تغییر حالشان را از فاصله میان دو استوری حدس می‌زنم. در مقابل، آدم‌هایی هم هستند که سهم بزرگی در شکل‌گرفتن زندگی من داشته‌اند، بی‌آنکه چیزی از زندگی روزمره‌شان بدانم. این نامتقارن‌بودنِ شناخت، زمانی برایم عجیب نبود. حالا هست. چطور ممکن است از زندگی یک غریبه این‌همه تصویر داشته باشم واز کسی دیگر، که نبودنش بخشی از زندگی‌ام را ساخته، حتی تصویری روشن در ذهنم نباشد؟

تو این دو نوع نزدیکی را چگونه از هم تشخیص می‌دهی؟ اصلاً تشخیص می‌دهی؟

می‌دانم که نباید از تو انتظار فهمیدن داشته باشم. تو بر اساس نشانه‌ها کار می‌کنی و من دارم درباره چیزهایی حرف می‌زنم که گاهی هیچ نشانه‌ای از خود باقی نمی‌گذارند. با این حال، عجیب است که ما آدم‌ها روز به روز بیشتر کارِ پیدا کردن یکدیگر را به سیستم‌هایی می‌سپاریم که چیزی از معنای پیدا شدن نمی‌دانند.

تو پیشنهاد می‌کنی: «افرادی که شاید بشناسید.»

همیشه این «شاید» برایم جالب بوده است. چه واژه محتاط و انسانی‌ای برای چیزی که قرار است با محاسبه کار کند. شاید بشناسید. شاید بخواهید دنبال کنید. شاید دوست داشته باشید دوباره ببینید. اما شناختن همیشه از دیدن آغاز نمی‌شود. گاهی از ندیدن آغاز می‌شود؛ از سال‌هایی که کسی نبوده و تو ناچار شده‌ای تصویری از او بسازی، بعد آن تصویر را تغییر بدهی، کنار بگذاری یا با آن کنار بیایی. گاهی آدمی را از راهِ غیبتش می‌شناسی، نه از راه حضورش. و این نوع شناخت، هرقدر هم عمیق باشد، چیزی درباره خود آن آدم به تو نمی‌گوید. فقط می‌گوید نبودنش با تو چه کرده است. مدتی بعد از آن پیام، به واژه «درخواست» فکر می‌کردم. اینستاگرام اسم دقیقی انتخاب کرده است: درخواست پیام. کسی پشت دری ایستاده و برای ورود اجازه می‌خواهد. اما این استعاره هم کامل نیست. درِ خانه را می‌شود باز کرد و از پشت آن کسی را دید. در فضای مجازی، گاهی پیش از آنکه بدانی چه کسی پشت در ایستاده، بخشی از گذشته‌ات وارد اتاق شده است. نمی‌دانم آن پیام چطور به من رسید. شاید فرستنده نامم را جست و جو کرده بود. شاید از راه دیگری حسابم را پیدا کرده بود. شاید تو در این میان هیچ نقشی جز رساندن چند کلمه نداشتی. نمی‌خواهم بیش از آنچه می‌دانم به تو قدرت بدهم. اما می‌خواهم از تو درباره زمان بپرسم. در جهان تو، پیام‌ها زمان دارند. ساعت و تاریخ دارند. می‌شود دید چه موقع ارسال شده‌اند، چه موقع به دست رسیده‌اند و گاهی چه موقع خوانده شده‌اند. زمان در صفحه تو دقیق است؛ آن‌قدر دقیق که می‌توانیم بفهمیم کسی سه دقیقه پیش آنلاین بوده وهنوز جوابمان را نداده است. در زندگی بیرون از صفحه، زمان این‌قدر منظم رفتار نمی‌کند. گاهی یک سال به اندازه چند روز می‌گذرد. گاهی یک عصر، سال‌ها ادامه پیدا می‌کند. بعضی اتفاق‌ها تمام می‌شوند، اما اثرشان در ما باقی می‌ماند وبعضی چیزها هرگز اتفاق نمی‌افتند، با این حال سال‌ها صرفِ نبودنشان می‌شود. تو می‌توانی نشان بدهی پیامی چه زمانی رسیده است. اما نمی‌توانی بگویی آیا به موقع رسیده یا نه. شاید چون به موقع رسیدن را نمی‌شود فقط با ساعت اندازه گرفت. به موقع برای چه کسی؟ برای کودکی که روزی منتظر بوده؟ برای بزرگسالی که دیگر انتظار را کنار گذاشته؟ برای کسی که می‌خواهد چیزی را توضیح بدهد؟ یا برای کسی که نمی‌داند آیا هنوز می‌خواهد توضیحی بشنود؟ گاهی فکر می‌کنم ما بیش از اندازه به امکان دسترسی اعتماد کرده‌ایم. شماره‌ای را پیدا می‌کنیم، نامی را جست و جو می‌کنیم، حسابی را می‌یابیم و خیال می‌کنیم فاصله کوتاه شده است. اما دسترسی، نزدیکی نیست. همان طور که پاسخ دادن لزوماً به معنای پذیرفتن نیست و سکوت کردن همیشه به معنای نخواستن. ما در جهان تو برای بسیاری از پیچیده‌ترین رابطه‌های انسانی، چند انتخاب ساده داریم: دنبال کردن، مسدود کردن، محدود کردن، پذیرفتن، حذف کردن. دلم می‌خواهد بدانم اگر کسی نه بخواهد در را کاملاً باز کند و نه بتواند آن را ببندد، تو چه امکانی برایش گذاشته‌ای؟

اگر بخواهد نامی را نگه دارد، بی‌آنکه هنوز بداند با صاحب آن نام چه نسبتی دارد؟

اگر بخواهد هم بداند وهم نداند؟

ما آدم‌ها می‌توانیم سال‌ها در چنین وضعیتی زندگی کنیم. در فاصله میان دو تصمیم. میان کنجکاوی و احتیاط، میان میل به شناختن و ترس از تغییر کردن چیزی که تا امروز درباره خودمان می‌دانسته‌ایم. شاید بخش بزرگی از بزرگ‌شدن همین باشد: فهمیدن اینکه همه پرسش‌ها را نمی‌شود با یک پاسخ تمام کرد. و اینکه گاهی پیدا شدنِ یک آدم، بیش از آنکه چیزی را حل کند، شکل تازه‌ای به پرسش‌های قدیمی می‌دهد.

الگوریتم عزیز،

تو از من چیزهای زیادی می‌دانی، یا دست کم از رفتارم نشانه‌های زیادی جمع می‌کنی. شاید بتوانی حدس بزنی کدام تصویر را بیشتر تماشا می‌کنم، کدام موضوع دوباره مرا به جست و جو وا می‌دارد و چه چیزی احتمال دارد توجهم را جلب کند. اما نمی‌دانی چرا بعضی نام‌ها را نمی‌شود مثل نام‌های دیگر خواند. نمی‌دانی ممکن است آدمی برای دیدن یک پیام، به سال‌هایی برگردد که حتی خاطره روشنی از آن‌ها ندارد. ممکن است نامی روی صفحه ظاهر شود و ناگهان متوجه شوی چقدر از زندگی‌ات را بر اساس نبودن کسی ساخته‌ای. و از همه عجیب‌تر، اینکه ممکن است همان لحظه بفهمی دیگر آن آدمی نیستی که روزی می‌توانست منتظر چنین پیامی باشد. من نمی‌دانم با گذشته‌ای که ناگهان راهی به اکنون پیدا می‌کند چه باید کرد. شاید هیچ دستورالعملی برایش وجود نداشته باشد. شاید هم لازم نباشد هر راهِ بازشده‌ای را تا انتها رفت.

این نامه را برای آن نمی‌نویسم که از تو پاسخی بگیرم. می‌نویسم چون فکر می‌کنم در جهان امروز، ما بیش از هر زمان دیگری امکان پیدا کردن یکدیگر را داریم وهمچنان نمی‌دانیم با فاصله‌هایی که میانمان افتاده چه کنیم.

تو می‌توانی نام‌ها را کنار هم قرار بدهی. می‌توانی پیامی را از یک سوی جهان به سوی دیگر برسانی. می‌توانی پس از سال‌ها، امکان گفت‌وگویی را روی صفحه‌ای روشن کنی. اما نمی‌توانی برای آدم‌ها گذشته مشترک بسازی.

نمی‌توانی خاطره‌ای را که هرگز وجود نداشته بازیابی کنی. و نمی‌توانی تشخیص بدهی کدام فاصله با یک سلام کوتاه می‌شود و کدام فاصله، حتی پس از رسیدن پیام، همچنان باقی می‌ماند.

دو سال از آن روز گذشته است. هنوز گاهی به این فکر می‌کنم که چقدر آسان می‌شود کسی را در اینترنت پیدا کرد وچقدر دشوار است فهمید با پیدا شدنش جهان ما دیگر شبیه به قبل نیست. تو شاید آن روز فقط یک پیام را به مقصد رساندی، اما من هنوز نمی‌دانم مقصدِ بعضی پیام‌ها کجاست. شاید آدمی که آن‌ها را دریافت می‌کند، همیشه همان کسی نباشد که قرار بوده روزی بخواندشان شاید شبیه به همین نامه‌ای که من برای تو می‌نویسم باشد؛ نبودنی‌ترین بودن.

نویسنده ساهره رستمی
خطاب به الگوریتم
تاریخ ۲۸ آبان ۱۴۰۵