نامه شانزدهم
به فیسبوک
فیسبوک عزیز،
میخواهم خاطرهای برایت تعریف کنم؛ از سالهایی که هنوز تو به دنیا نیامده بودی.
پنج شش ساله بودم که فیلمی به نام «حباب» را در سینما دیدم؛ فیلمی سهبعدی دربارهی آدمهایی که در شهری درون حبابی بزرگ و شفاف زندگی میکردند، بیآنکه بدانند چه کسی و چرا آنها را آنجا محبوس کرده است. عینک کاغذی سفیدی داده بودند و من با حیرت به آن شهر عجیب نگاه میکردم. نمیدانم چرا تصویر آن حباب این همه سال در ذهنم ماند.
نزدیک به نیم قرن بعد، خودم ساکن حباب دیگری شدم؛ حبابی که نه عینک سهبعدی میخواست و نه بلیت سینما. آن حباب خود تو بودی، فیسبوک عزیز!
البته آن روزها فکر نمیکردم وارد حبابی شدهام. برعکس، خیال میکردم پنجرهای رو به جهان باز شده است؛ به دوستان گمشده، به آدمهایی که سالها از یکدیگر بیخبر بودند، به سرزمینی که از آن دور افتاده بودیم. برای ما که دور از وطن زندگی میکردیم، تو به شهری تبدیل شده بودی که ساکنانش در سراسر جهان پراکنده بودند، اما هر روز میتوانستند در آن یکدیگر را ببینند؛ شهری شفاف و گسترده که هنوز مرزهایش را نمیدیدیم.
یادت هست چه روزهایی داشتیم؟ در صفحههای یکدیگر جمع میشدیم، بحث میکردیم، میخندیدیم، قهر و آشتی میکردیم. کمکم درصفحات تو در توی تو محلههای خودمان را ساختیم. در گوشهای کارگاه داستاننویسی داشتیم. با دو سه نفر از دوستان طنزنویسم صفحهای راه انداخته بودیم به اسم «معاشرتهای دوزاری». صفحهای هم برای شهر پدریام ملایر ساخته بودم؛ جایی برای پیدا کردن همشهریها و زنده کردن خاطرات شهری دور. در یکی از جمعها حتی زبان مخصوص خودمان را اختراع کرده بودیم؛ یک جور زبان مخفی که همه با آن حرف میزدیم، یا یهتر است بگویم مینوشتیم.
آدمهایی که هرگز یکدیگر را ندیده بودند، در همین صفحهها آشنا شدند، عاشق شدند و ازدواج کردند. بعضیها هنوز کنار هم زندگی میکنند، بعضیها از هم جدا شدند و بعضیها هم دیگر در میان ما نیستند. توبرای ما فقط یک شبکهی اجتماعی نبودی: کافه، روزنامه و گاهی حتی به خانه تبدیل شده بودی؛ خانهای شیشهای که درهایش به گوشههای دور جهان باز میشد.
و هر روز از ما میپرسیدی:
«به چه فکر میکنی؟»
انگار دوستی قدیمی روبهرویمان نشسته بود و میخواست بداند در سرمان چه میگذرد. ما هم شروع میکردیم به حرف زدن؛ از سیاست و عشق و خاطرات کودکی تا شام شب گذشته، از آرزوهایمان تا خشم و اندوه و دلتنگیهایمان. گاهی چیزهایی را با هزاران نفر در میان میگذاشتیم که شاید هرگز در یک جمع واقعی بر زبان نمیآوردیم. و تو همهچیز را به خاطر میسپردی؛ عکسها، سفرها، دوستیها، شادیها و غصههایمان را. بعد، درست در سالگرد اتفاقی قدیمی، بیخبر از راه میرسیدی و یادآوریاش میکردی.
گاهی لبخند میزدیم و گاهی با دیدن چهرهی عزیزی که دیگر کنارمان نبود، بغض میکردیم. تو خاطراتمان را نگه میداشتی، فیسبوک عزیز، اما نمیدانستی کدامشان را دلمان میخواهد دوباره به یاد بیاوریم و کدامشان را میکوشیم فراموش کنیم.
دوستیهایی که با یک کامنت شروع شده بودند، پشت میز کافهای ادامه پیدا کردند. در کشورهای مختلف دوستانی پیدا کردیم، برای دیدارشان سفر کردیم و در خانههای یکدیگر مهمان شدیم. با آدمهایی پشت یک میز نشستیم که شاید از نظر سن، شغل، تحصیلات، عقیده و شیوهی زندگی هیچ شباهتی به هم نداشتیم. تنها نقطه مشترکمان تو بودی! و چه عجیب که همین یک نقطهی مشترک، گاهی برای شکل گرفتن دوستیهایی عمیق و ماندگار کافی بود؛ انگار در آن فضای شفاف، راههایی میان آدمهای دور از هم باز میشد.
تو فقط شاهد شادیهایمان نبودی. عزیزانی را از دست دادیم که روزی با آنها در همین صفحهها خندیده بودیم. صفحههایشان باقی ماند و دوستانشان همچنان زیر آخرین نوشتههایشان پیام گذاشتند، با آنها حرف زدند و گاهی حتی تولدشان را تبریک گفتند. مرگ در این حباب، پایان حضور نبود؛ فقط پایان پاسخ دادن بود.
یادت هست، فیسبوک عزیز، وقتی عزیزانم را در غربت از دست دادم؟نزدیک به هزار پیام تسلیت و همدردی دریافت کردم؛ از دوستان قدیمی و تازه و حتی کسانی که هرگز از نزدیک ندیده بودم. هر پیام را که میخواندم، احساس میکردم دستی از جایی دور به سویم دراز شده است. انگار آن هزار نفر، یکییکی از پشت صفحهها بیرون میآمدند و مرا در آغوش میگرفتند. آن روزها فهمیدم که گاهی کلمات هم میتوانند آدم را در آغوش بگیرند. آن هزار نفر غمم را از بین نبردند، اما کمک کردند زیر سنگینیاش تنها نمانم. ما روزهای تلخ و شیرین زیادی را با هم گذراندیم.
تا همین چند وقت پیش که جنگ شد.
صبحها با ترس بیدار میشدیم و پیش از آنکه از رختخواب بیرون بیاییم، به سراغت میآمدیم؛ دنبال خبری از خانه، از خانواده و از دوستانی که هزاران کیلومتر دورتر بودند.
مدام صفحهات را بالا و پایین میکردیم، تلفن میزدیم و منتظر چند کلمه میماندیم تا بدانیم عزیزانمان در اماناند. و بعد، یک روز، دوستانمان ناپدید شدند. اینترنت ایران قطع شد. تا دیروز کافی بود صفحهات را باز کنیم تا ببینیم چه کسی از تهران نوشته، چه کسی از شیراز عکسی گذاشته و چه کسی از اصفهان شوخی کرده است. ناگهان همه ساکت شدند. انگار کسی یکشبه چراغهای شهری بزرگ را خاموش کرده باشد؛ شهری که سالها در آن رفتوآمد میکردیم، بیآنکه لازم باشد از خانه بیرون برویم. صفحهها سر جایشان بودند، عکسها و نوشتههای قدیمی هم. اما از صاحبانشان خبری نبود. زیر آخرین نوشتههایشان پیام میگذاشتیم: «خوبی؟» یا «خواهش میکنم یک خبری بده.» گاهی کسی برای چند دقیقه وصل میشد و خبر چند نفر دیگر را میآورد. نمیدانستیم این سکوت فقط به خاطر قطع اینترنت است یا اتفاق دیگری افتاده.
و تو، فیسبوک عزیز، همچنان از ما میپرسیدی:" به چه فکر میکنی؟" و ما به دوستانی فکر میکردیم که تا دیروز فقط یک کلیک با ما فاصله داشتند و حالا نمیدانستیم کجا هستند و چه بر سرشان آمده است.
آن روزها فهمیدم نزدیکیای که به کمک تو ساخته بودیم چقدر شکننده بود؛ گویی دیوارهی شفاف آن شهر، با یک خاموشی ناگهان میان ما کشیده شده بود. دوستانمان نرفته بودند؛ راه رسیدن به آنها از ما گرفته شده بود.
فکر میکردم دستکم ما که هنوز میتوانستیم با یکدیگر حرف بزنیم، در این روزهای سخت بیشتر هوای هم را خواهیم داشت. اما نمیدانم چه شد، فیسبوک عزیز. انگار جنگ فقط آنطرف مرزها نبود. جنگ دیگری هم در صفحههای ما شروع شد. آدمهایی که سالها دوستشان داشتیم، ناگهان برایمان غریبه شدند. دوستیهایی که از فاصلهی هزاران کیلومتر جان سالم به در برده بودند، تاب چند جمله اختلاف نظر را نیاوردند. گاهی به عکسهای قدیمی نگاه میکردم؛ همان آدمها، همان لبخندها، همان دورهمیها. باورم نمیشد کسانی که روزی دور یک میز نشسته و با هم خندیده بودیم، حالا طاقت خواندن نوشتههای یکدیگر را نداشتیم. راستش را بخواهی، گاهی دیگر از باز کردنت میترسیدم؛ نه فقط از خبرهای جنگ، که از دیدن حرفهای دوستانم و از دست دادن دوستی دیگری. اما شاید من هم چندان بهتر نبودم. شاید من هم گاهی آنقدر خشمگین و کمحوصله شده بودم که بهجای شنیدن حرف مخالفم، فقط منتظر فرصتی برای جواب دادن میماندم. ما که از جنگ میترسیدیم، نفهمیدیم چگونه خشم به رابطههایمان راه پیدا کرد و آرامآرام، درون تو حبابهای کوچکتری ساختیم. هر کدام رفتیم کنار آدمهایی که مثل خودمان فکر میکردند. آنجا احساس امنیت بیشتری داشتیم. کسی حرفی نمیزد که آزارمان بدهد یا باورهایمان را زیر سؤال ببرد. گاهی در میان همان آدمهای همفکر، ناگهان یاد دوستی قدیمی میافتادم که دیگر نوشتههایش را نمیخواندم. یاد روزهایی که میتوانستیم ساعتها بحث کنیم، از دست هم عصبانی شویم و فردا دوباره حال یکدیگر را بپرسیم.
چه شد که دیگر نتوانستیم؟
گاهی فکر میکنم ما در آن روزها بیش از هر زمان دیگری به آغوش یکدیگر احتیاج داشتیم، اما بهجایش دیوار کشیدیم. تو روزی ما را به آدمهایی پیوند داده بودی که هیچ شباهتی به ما نداشتند؛ حالا ما در تو از آدمهایی که شبیه ما نبودند فرار میکردیم.
فیسبوک جان! نمیدانم این دیوارها را تو دور ما کشیدی یا ما خودمان، آجر به آجر، ساختیمشان. شاید آن حباب بزرگ، بیآنکه بفهمیم، به حبابهای کوچکتری تقسیم شده بود؛ هر کدام با هوای آشنا و دیوارههایی که بیرون را دورتر نشان میدادند.
میدانی، فیسبوک عزیز، گاهی دلم برای روزهای اولمان تنگ میشود. برای آن کنجکاوی، آن شوق آشنا شدن، برای آدمهایی که هنوز نمیخواستیم فقط شبیه خودمان باشند.
تو هنوز همان سؤال قدیمی را از ما میپرسی: "به چه فکر میکنی؟" و من دیگر تمایل چندانی برای پاسخ ندارم.
گاهی با خودم فکر میکنم شاید پیش از جواب دادن به تو، پیش از آنکه دیوارهها ضخیمتر شوند، باید راهی برای دیدن سوی دیگرشان پیدا کنیم. ما در حبابهای کوچکمان گرفتار شدیم وحالا که این نامه را برایت مینویسم، تصویر آن فیلم قدیمی در ذهنم زنده شده است. همان آدمها، همان حباب بزرگ، همان شهری که ساکنانش نمیدانستند چه چیزی آنها را از جهان بیرون جدا کرده است.
یادم میآید که در پایان فیلم، حباب ناپدید شد. باد وزید و باران بارید. آن روزها کودکی بودم که از بیرون به آدمهای گرفتار در حباب نگاه میکرد. اما امروز خودم یکی از آنها هستم و هنوز از خودم میپرسم: آیا روزی دوباره جرئت خواهیم کرد از حبابهای کوچکمان بیرون بیاییم و دستمان را به سوی کسانی دراز کنیم که شبیه ما نیستند؟